Husi -Departementu Peskiza no Analiza

Photo: Membru F-FDTL Enginharia servisu hamutuk ho Prezidencia da Republika entrega bangko no kadeira ne’ebe halo kompleitu ona ba representante eskola EB Bermana, Turiscai

Photo: Membru F-FDTL Enginharia servisu hamutuk ho Prezidencia da Republika entrega bangko no kadeira ne’ebe halo kompleitu ona ba representante eskola EB Bermana, Turiscai

Durante fulan hirak nia laran ne’e, Prezidênti da Repúblika, halo viajem barak ba iha areas remotas hodi halo dialogu ho komunidade sira iha areas refere. Iha vizita hirak ne’e, buat barak mak ita bele nota. Primeiru, Prezidênti hakarak hatudu katak populasaun iha area remotas mos parte hosi Timor neébé presiza atensaun hanesan. Segundo, ho vizita hirak neé, Prezidênti mos iha intensaun atu  kria komunikasaun entre estadu no komunidade iha area remotas. Purtanto, iha visita hirak ne’e iha mos dialogu entre Prezidênti ho komunidade sira. Iha dialogu, Prezidênti rona mos hosi komunidade sira kona ba sira nia problema, no dezafiu hirak ne’ebé sira enfrenta. Informasaun husi komunidade sira sai baze ba Prezidênti atu bolu atensaun nasional. No importante liu hotu, vizita sira ne’e atu manifesta prezensa estadu nian iha nivel remotas.

Area remotas nu’udar area ne’ebé dizligadu ho sistema polítika no mos sistema ekonomia rai laran. Maioria populasaun iha area remotas enfrenta problema sira hanesan falta asesu ba; estrada, be mos, saúde, kualidade ensino, asesu ba eletrisidade, asesu ba informasaun, no seluk tan. Aumenta tan ba ne’e, dala barak, hanesan nota hosi vizita sira ne’e, populasaun iha area remotas sente katak laiha nai ulun ida mak tau matan ba sira. Ho situasaun sira ne’ebé sira enfrenta, populasaun sira iha area remotas sente katak sira marjinaliza iha prosesu dezenvolvimentu ne’ebé lao hela dadaun.

Ho situasaun sira iha leten, Prezidênti da Repúblika iha tinan ida ne’e, tau dialogu komunitaria ih area remotas nu’udar atividade prioridade ida depois de tinan kotuk, vizita foka ba nivel distritais. Dezde fulan hirak nia laran, Prezidênti ba vizita areas remotas barak, to’o area sira ne’ebé la-asesivel ho kareta, Prezidênti la’o ain atu hasoru komunidade sira ne’e.

Hanesan Prezidênti hateten bebeik iha dialogu hirak ne’e, objetivu hosi vizita hirak ne’e atu rona no hare komunidade ninia preokupasaun, no mos husu nafatin komunidade nia apoio ba iha prosesu dezenvolvimentu nasionál. Preokupasaun barak mak komunidade hato’o ba Prezidênti da Repúblika. Hanesan asesu ba be mos, asesu ba estrada, malnutrisaun, asesu ba servisu saúde nian, kondisaun eskola nian ba labarik sira atu aprende, asuntu veteranus, no seluk-seluk tan. Ba preokupasaun hirak ne’e, Prezidênti hateten katak nia sei hato’o ba Governu atu tau matan ba problemas hirak ne’e, tanba asesu ba be mos, estrada, eskola, nu’udar parte importante hosi dezenvolvimentu nian.

Durante visita no dialogu, Prezidênti laos de’it rona  preokupasaun husi komunidade; maibe mos husu sira atu kontinua kontribui ba prosesu dezenvolvimentu nasionál no apoio nafatin nasaun atu hetan moris diak. Ho moto “Uluk Ho Imi Fakar Ran Ukun Rasik’an; Fila fali ho imi hikis kosar ba Moris Diak,” Prezidênti husu komunidade atu la’o hamutuk ho Governu no orgaun estadu sira seluk atu hetan moris diak. Purtanto, Prezidênti mos kontinua dezafia komunidade sira atu halo esforsu tomak hodi hasoru dezafius no obstaklus oioin ne’ebé nasaun hasoru iha prosesu dezenvolvimentu ida ne’e.

Atu kominidade sira bele participa iha prosesu dezenvolvimento, iha fatin-fatin Prezidenti husu komunidade atu halo pontu hat (4): 1) Hametin ekonomia familia, 2) Hadiak saude familia, 3) Hadiak edukasaun ba labarik sira, no 4) Servisu iha equipa no servisu maka’as. Lisaun hosi istoria luta nian hatudu mai ita katak, hamutuk bele. Hamutuk ita hetan ona poder politika (ukun-a’an). Prezidênti fiar katak wainhira Timor oan kontinua hamutuk, ita bele ultrapasa dezafius hirak ne’ebe ita hasoru ohin loron no bele hetan poder ekonomia (moris diak). Tanba ne’e, Prezidênti husu atu komunidade sira organiza an no kontinua servisu hamutuk hodi hadia sira nia moris iha familia nia laran.

Aspetu importante seluk mak Prezidênti laos rona deit saida mak sai preokupasaun. Nu’udar ema ne’ebé involve iha prosesu luta, moris iha komunidade nia leet, Prezidênti konsente tebes katak iha matenek barak ne’ebé komunidade iha. No Nai ulun sira tenki aprende mos hosi komunidade kona ba oinsa atu organiza sira nia an no atu dezenvolve sira nia komunidade.

Iha buat seluk ne’ebé Prezidênti hetan durante vizita mak kondisaun populasaun nian iha area remotas. Kondisaun eskola sira iha area remotas nu’udar kestaun ida ne’ebé Prezidênti senti triste no preokupa. Labarik barak mak tur deit iha rai wanhira tuir prosesu aprendizazem. Ida neé hamosu preokupasaun boot ida tanba labarik mak futuru nasaun nian, no Timor-Leste nia riku lolos mak sira neé.

Tanba ne’e, foin dadaun, wainhira Prezidênti haree tuir kondisaun ida ne’e, Nia foti kedas asaun ruma. Asaun ida mak foin dadaun, iha fulan Agostu, Prezidênti mobiliza ekipa Enjineria F-FDTL nian, hodi halo kadeira no bangko ho kapasidade ba alunus atus ida (100) ba Eskola Basika iha Suco Bermana, Turiscai, Manufahi. Prezidênti mos husu apoio doasaun mejas hosi Rotary Club International ho kapasidade ba labarik na’in atus ida ne’ebe entrega mos ba iha eskola refere. Asaun seluk mak foin dadaun, iha loron 16 de Setembru, Prezidênti da Republika suporta atividade angariasaun ba fundus ne’ebe organiza hamutuk Primeira Dama ho Rotary Club International. Iha atividades refere ne’e, kompañia lokal no mos individu balu kontribui cash balun ne’ebe sei uja hodi sosa kadeira no meja ba labarik sira lori eskola. Kompania balun mos kontribui kalen no materials seluk atu hadi’a kondisaun eskola basika iha area remotas.

Prezidênti nia vizita ba area remotas ne’e mos hetan reasaun emosional hosi komunidade sira iha area refere. Komunidade barak mak sente kontente tanba hetan vizita hosi Na’i ulun bot nasaun nian. Antusiasme komunidade nian maka’as tebes iha fatin sira ne’ebé Prezidênti vizita ba. Balu tanis tan foin ba dahuluk, Prezidênti ida ba vizita sira, maski estrada la asesivel ho kareta. Komunidade balu sente katak durante ne’e sira sente an hanesan bibi ne’ebé laiha atan; tanba ne’e wainhira Prezidênti to’o sira nia fatin, sira sente katak iha bibi atan ida ne’ebé tau matan ba sira. Tanba ne’e sira sente laran ksolok tebes ho vizita ida ne’e.

Advertisements