Tags

, , ,

Timor-Leste Tama ba Klasifikasaun Tier 2 (Watch List) Konaba Trafiku-Umanu: Diskusaun no Rekomendasaun Ruma

Husi: Flavio Simoes

Introdusaun
Artigu ida ne’e relasiona ho klasifikaun Timor-Leste (sei refere ba oin ho naran TIMOR de’it) nian foin dadauan ne’ebe koloka husi Departamentu Estadu (Department of State) Estadus Unidus Amerika (EUA) iha nia relatoriu relasiona ho krime trafiku-umanu/human trafficking ho titulu Trafficking in Persons (TIP) Report 2014 ne’ebe publika iha fulan Junhu nia laran.

Atu informa uluk leitor sira, iha definisaun oioin relasiona ho trafiku-umanu, maibe definisaun ida komum liu iha lian Ingles maka; ‘… an act of recruiting, transporting, transferring, harbouring or receiving a person through a use of force, coercion or other means, for the purpose of exploiting them …’/‘Hahalok ne’ebe relasiona ho rekrutamentu, transportasaun, transferensia no fornese alojamentu no simu ema ida ho forsa, koersaun no meius sira seluk, ho finalidadi atu esplora sira.’

Tuir lei EUA nian, Trafficking and Violence Protection Act of 2000 (TVPA), fo dalan ba Estadu EUA atu klasifika nasaun sira iha mundu relasiona ho sira nia meius, esforsu no vontade politika atu kombate trafiku-umanu. Teknikamente, iha kategoria 4 (ha’at) hanesan tuir mai ne’e;

Tier 1: Nasaun sira ne’ebe kompletamente tuir padraun minimu TVPA nian hodi elimina krime trafiku umanu;
Tier 2: Nasaun ne’ebe la kompletamente tuir padraun minimu TVPA, maibe halo hela esforsu signifikativu atu kombate krime ne’e;
Tier 2 (watch list): Ida ne’e maka kategoria tranzisional ba Tier 3. Ida ne’e hodi klasifika nasaun ne’ebe ho numeru vitima sae ba beibeik, ka nasaun sira ne’ebe la fornese evidensia husi sira nia esforsu atu responde ka la hatudu esforsu atu bele hasa’e ninia kapasidadi hodi kombate krime ida ne’e;
Tier 3: Nasaun sira ne’ebe la kompletamente tuir TVPA nia padraun minimu no la halo esforsu signifikativu ruma atu kombate krime ne’e.

Diskusaun Konaba Signifikativu Husi Kategoria Sira Ne’e no Nia Impaktu Ruma

Husi kategoria sira iha leten, signifika katak Tier 3 maka kategoria ida grave liu iha kategoria sira ne’e hotu, no tuir relatoriu refere, iha tinan 2014 Timor hetan rebaixamentu ba Tier 2 (Watch list) tamba mesmu iha meius barak halo ona, inklui halo prosesu konsultu ho ema-barak liu husi seminariu no workshop barbarak, halo mos ratifikasaun ba konvensaun lei internasional pertinenti ba krime trafiku-umanu, kria esbosu Lei Kontra Trafiku-Umanu desde tinan 2009, halo koordenasaun inter-ajensia kontra trafiku-umanu nsst, maibe Governu Timor-Leste la konsege demonstra aumentu iha evidensia, hodi rigorosamente kombate krime ne’e husi tinan kotuk to’o agora.

Haree husi sorin seluk, autoridadi nasional (inklui autoridadi nasional Timor-Leste) sira bele argumenta katak, EUA (Iha ne’e spesifikamente, Departamentu Estadu) laiha direitu no autoridadi buat ruma atu bele fo kanuru-tohar ba problema interna nasaun seluk nian. Argumentu ida ne’e bazeia ba nosaun estadu soberanu husi teoria klasiku realismu nian, iha ne’ebe estadu nasaun ida nian de’it maka iha direitu prerogativu tomak atu bele fo kanuru-tohar ba nia problema interna sem iha interferensia husi estadu seluk.

Maibe kontrariamente, globalista liberal sira bele mos kestiona katak, sera ke nosaun Estadu Soberanu ne’e sei apropriadamente relevante ho mudansa barak iha mundu? Kelley ho Simmons (2012) argumenta katak, ‘… international relations is all about how states attempt to influence one another’s policies in ways they believe will contribute to their security and welfare’ (Relasaun internasional ne’e la seluk la le’et, relasiona ho oinsa estadu sira tenta atu influensia ba idaidak nia politika, ho maneira ne’ebe sira fiar katak, bele kontribui ba sira nia seguransa no moris-diak). Argumentu ida ne’e refere ba dinamismu integrasaun merkadu no interkoneksaun sosial iha dimensaun barbarak fabrikadu husi fenomena globalizasaun ne’ebe kria interdependensia ida sem presedentes depois de funu-malirin remata. Nune’e signifika katak, sei iha posibilidadi barak no pretestu oioin atu estadu seluk interfere iha Timor nia problema interna, gosta ka la gosta. Ho fenomena sira hanesan ne’e, akademiku barak argumenta katak, teritoria politika, jeografia ne’ebe halo parte iha estadu soberanu nian komesa tohik ona, ou a’at liu, antikuadu ona. Ohin loron, inseguransa iha nasaun ida signifika inseguransa mos iha nasaun seluk. Ida ne’e talves karakteristika foun iha asuntus relasaun internasional ka politika internasional ne’ebe Timor presiza tau-matan ba, espesialmente ho Timor nia involvimentu iha CPLP, G7+ no mos ASEAN mesmu seidauk sai membru.

Husi fali sikun seluk, saida maka autor hanoin sai mos hanesan preokupasaun lejitimada konaba relatoriu ida ne’e maka, wainhira uza perspetiva cetiku no positivista sira, ema bele kestiona kredibilidadi no atualidadi relatoriu ida ne’e. Exemplu, ho metodolojia sa maka relatoriu ne’e halo? No mos, karik ida ne’e bazeia ba situasaun real ou la’e? Autor utiliza argumentu ne’e la’os atu indika katak relatoriu ida ne’e la-kredivel ka la-atual. Maibe, Infelizmente iha ona tendensia no pratika barak, iha ne’ebe nasaun balun uza metodolojia avaliasaun ba nasaun hotu komparativamente ekivalenti sem iha konsiderasaun klean ba kontestu no situasaun real ne’ebe nasaun idaidak infrenta. Entaun, abordajem sira hanesan ne’e mesmu dalabarak bele kria fontes ba informasaun no ho intensaun diak, maibe iha tempu hanesan julga mos ho forma ladun justu, no mos bele estigmatiza nasaun balun. Konsekuentemente, kria mos relutansia no deskonfiansa husi nasaun balun.

Argumentu sira iha leten iha nia validadi bo’ot no sei bele sai hanesan konseitu provokador ba diskusaun klean liu tan konaba kredibilidadi relatoriu ida ne’e em partikular. Maibe, haree fali husi pontu de vista seluk, dalaruma ida ne’e la’os kestaun mesak de’it, tamba preokupasaun bo’ot ida tan maka oinsa atu rezolve nasaun ida labele klasifikadu ba iha Tier 3 wainhira haree ba konsekuensia sosio-politika no ekonomika, liliu ba nasaun ki’ik-oan sira hanesan Timor-Leste. Exemplu, iha tinan barak Timor klasifikadu hanesan Tier 2, maibe husi relatoriu tinan 2014 ida ne’e, Timor kolokadu tu’un ona ba kategoria Tier 2 (Watch list). Ida ne’e pozisaun tranzisional ba kategoria Tier 3 hanesan esplika iha leten. Ne’e teknikamente signifika, se laiha esforsu maximu ne’ebe maka Governu Timor-Leste halo iha tempu tinan-rua nia laran tuir regulamentu ka kriteriu ne’ebe Departamentu Estadu EUA nian, bele afeta rebaixamentu ba Tier 3 iha tinan sira-seluk tuir mai hanesan esperiensia nasaun Tailandia, Malazia, The Gambia no Venezuela ne’ebe foin daudaun hetan rebaixamentu tamba konsideradu la halo esforsu adekuadu atu hadia sira nia sistema kombate trafiku-umanu.

Wainhira ida ne’e akontese maka bele direitamente no indireitamente hatudu ba publiku internasional katak, Estadu Timor-Leste laiha kapasidadi atu bele garante seguransa ba nia a’an rasik, no husik ninia sidadaun no sidadaun nasaun seluk atu sai vulneravel ba trafikante ka kriminozu organizadu sira. Los duni katak, Timor bele halo defeza ba nia a’an liu husi diplomasia ka meius komunikasaun-sosial sira seluk; maibe opiniaun publika dalabarak ita labele kontrola no sai hanesan prejuizu ba imajem nasaun nian wainhira alarga, sa’atan wainhira informasaun sira hanesan ne’e uza husi nasaun-seluk, grupu no individu sira atu bele hatete katak, Timor nia Estadu fraku (ka a’at liu, Estadu falha) atu bele fornese seguransa bazika ba nia sidadaun no ema-rai-seluk. Wainhira ida ne’e maka imajem ida projetadu iha rai liur konaba Timor, bele mos afeta ba progressu iha area seluk. Exemplu, wainhira ema husi liur tetu relatoriu ne’e hamutuk ho relatoriu seluk ne’ebe fo informasaun la favoravel ba Timor, bele afeta mos Foreign Direct Investment (Ivestimentu Estranjeiru Direto).

Liu tan, opiniaun ne’ebe publiku hetan tamba relatoriu sira hanesan ne’e bele sai forti liu wainhira publiku sasin-rasik atendimentu baziku sira ne’ebe la-favoravel atu asegura sira nia protesaun no seguransa bazika. Exemplu, iha parte kontrolu imigrasaun ne’ebe relasiona ho Border Control Management (Jestaun Kontrolu Fronteira)—iha pratika barak ne’ebe maka autor observa no mos informasaun balun ne’ebe halibur, Polisia Imigrasaun iha aerportu, mesmu iha dadus kuaze diak konaba se maka tama no se maka sai, no mos frekuensia ema ida tama sai Timor, maibe ida ne’e deit maka fungsaun ne’ebe sira nia sistema atendimentu fornese, laiha tan relasaun ho informasaun intelijensia ne’ebe krusial ba seguransa nasional. Exemplu, karik ema ida iha intensaun a’at ba Timor ka ema ida iha rejistu kriminal iha liur, no atu mos mai halo aktividadi ilisitu iha Timor, sira sei labele deteta mesmu sira nia sistema baze-de-dadus iha kapasidadi atu kobre informasaun detalhada. Ida ne’e tamba falta koordenasaun entre sira ho instituisaun sira seluk ne’ebe bele fornese intelijensia ba sira, no laiha sistema-baze-dadus ida integradu entre ajensia seguransa sira. Se problema hanesan ne’e deít maka mosu iha aeroportu ne’ebe iha kapital nia-laran, sa’atan husi fronteira maritima no terestre, parese araska tebes ba sira atu halo detesaun no disuasaun.

Exemplu daruak. Karik imigrasaun falha atu deteta ema ne’ebe tama mai atu halo aktividadi ilisitu, entaun ajensia ne’ebe presiza servisu maka’as atu buka informasaun maka ajensia intelijensia nian husi PNTL, SNI (Servisu Nasional Intelijensia) nsst karik nesesaria. Maibe ida ne’e mos sei sai hanesan pontu interogativu bo’ot. Iha ona alegasaun barak katak, ajenti intelijensia Timor-oan sira balun, ema lalika buka hatene sira ne’e intel, sira rasik maka aprezenta sira nia a’an katak sira ne’e intel direitamente no indireitamente. Dalaruma ida ne’e bele los, autor observa katak membru intelijensia sira ba festa, diskoteka ka fatin divertimentu barak, wainhira lanu gosta amostra sira nia pistola no radio, oinsa maka ema lahatene katak sira ne’e intel?

Autor espera katak alegasaun iha leten la’os realidade, eh sei akontese duni, la’os ba membru sira hotu, maibe se ida ne’e maka akontese duni, oinsa ho seguransa ba nasaun? A’at liu tan, ita mos bele haree iha relatoriu husi Departamentu Estadu EUA nian ne’e, iha mos alegasaun katak membru polisia balun mos simu subornu (SUAP) husi fatin sira ne’ebe iha pratika trafiku nian iha ba. Alegasaun ida ne’e los ka la-los, la’os sai hanesan kestaun, saida maka publiku hatene agora maka membru polisia balun mos tama ona kadeia tamba involvidu iha aktu kriminal, ida ne’e bele fo indikasaun forti katak polisia la-metin, membru polisia sira mos bele komete krime.

Ho sistema seguransa ida hanesan ne’e, se’e ema ida mai ho vistu turista maibe ho rejistu kriminal iha nasaun seluk, se’e maka atu bele garante katak ikus mai ema sira ne’e sei la sai trafikante ka involvidu iha aktividadi illisitu sira, no se maka atu bele garante katak krime trafiku-umanu ka trafikante sira agora daudaun laiha Timor? Situasaun seguransa hanesan ne’e maka baibain halo nasaun ida atraiante no penetravel ba kriminozu organizadu sira, inklui kriminozu trafiku-umanu sira.

Situasaun bele sai a’at liu tan wainhira Governu Timor-Leste em jeral no em partikular Sekretaria Estadu ba Seguransa, no PNTL no instituisaun relevante sira, karik la-konsege reforsa ka implementa mekanismu kontrolu no disiplinar (karik iha) ida rigorozu atu bele garante katak ajenti seguransa, membru-governu, juiz, defensor, prokurador, membru governu, autoridadi lokal no komunitaria no lideres veteranus sira sei la sai kliente ba sentru sira ne’ebe deskonfiadu hanesan sentru ba trafiku-umanu, ka la-konsege prevene sira atu simu subornu husi trafikante ka kriminozu sira. Situasaun sira hanesan ne’e maka hamutuk bele fo razaun, la’os de’it ba nasaun seluk, maibe ba mos sidadaun Timor-oan rasik atu deskredibiliza Timor nia seguransa, no internalmente deteriora liu tan situasaun krize-fiar ba autoridadi no politiku sira.

Impaktu Seluk
Alem de impaktu sira iha leten, iha mos sira seluk hanesan: sansaun ne’ebe Timor potensialmente bele hetan wainhira Governu Timor-Leste falha atu bele prevene rebaixamentu kategoria Tier 2 (Watch list) ba Tier 3. Sansaun sira ne’e potensialmente hanesan;
• Governu EUA bele hapara ka dada fila-fali ninia asistensia balun ne’ebe la ho natureza umanitariu no komersial husi Timor-Leste;
• Governu EUA sei la fo fundus atu bele selu fungsionariu publiku sira (karik ida ne’e aplika iha Timor);
• Governu EUA sei la fo oportunidadi atu Timor-Leste partisipa iha programa edukasaun ka interkambiu kultural sira iha EUA; bele signifika laiha fellowship no bolsu de estudu, no estudu komparativu ba Timor-oan sira;
• Konsistenti ho TVPA, EUA sei fo nia opozisaun ba asistensia sira (Exetu ba objetivu umanitariu ka relasiona ho komersiu no asistensia dezenvolvimentu balun) husi instituisaun internasional sira hanesan International Monetary Fund (IMF) no World Bank (Banku Mundial) ba Timor-Leste.’

Ema balun bele argumenta katak, mesmu sira nia nasaun klasifikadu iha Tier 3 (nune’e signifika katak sei iha sansaun husi EUA), maibe sei la nesesariamente afeta sira nia kondisaun sosio-politika no ekonomika, sa’atan wainhira nasaun sira ne’e sosio-politikamente, ekonomikamente no mos militarmente forti. Exemplu nasaun sira hanesan Iraun, Tailandia, Russia, Kuwait, Malazia, Venezuela nsst ne’ebe agora daudaun iha Tier 3 hela. Adisionalmente, ema sira ne’ebe asosia sira nia a’an ho teoria konspirativa bele dehan katak, klasifikasaun ida ne’e bele halo husi nasaun liur atu estraga nasaun balun nia imajem ka iha liafuan seluk, klasifikasaun ne’e politikamente motivadu. Exemplu, kontestualmente nasaun sira ne’ebe diplomatikamente la fo malun diak ho EUA tamba razaun ideolojika nsst, hanesan Venezuela, Iraun no Russia.

Argumentu sira iha leten ne’e iha ninia validadi bo’ot, maibe karik ho mos limitasaun balun tamba haree fali husi sikun seluk, de faktu nasaun balun klasifikadu ona ho Tier 3 signifika uluk ona katak dalaruma nasaun ne’e mos bele hasoru ona problema barak sosio-politikamente no ekonomikamente antes iha sansaun, tamba ida ne’e maka susar ba sira atu bele kombate mos krime trafiku-umanu, liliu tamba natureza krime ida ne’e exiji nasaun sira atu kria esforsu integradu, regional no mos global, nune’e presiza rekursu extraordinariu atu kombate. Exemplu maka nasaun sira hanesan Republika Afrika Sentral, Republika Demokratika Kongo, Guinea Ekuatorial, Guinne-Bissau, Zimbabwe nsst ne’ebe iha mos kategoria Tier 3. Entaun, iha situasaun hanesan ne’e, importante ba nasaun sira ne’e atu mantem nafatin ninia mekanismu ne’ebe diak atu bele prevene rebaixamentu ba Tier 3. Sira sei iha pozisaun ida diak liu wainhira laiha todan adisional husi EUA ne’e, tamba bele deteriora liu tan situasaun difisil ne’ebe sira atualmente hasoru.

Argumentu iha leten bele mos aplika ba Timor ho limitasaun ruma. Ida ne’e la’os atu dehan katak Timor infrenta situasaun grave hanesan nasaun Republika Afrika Sentral, Republika Demokratika Kongo, Guinea Ekuatorial, Guinne-Bissau, Zimbabwe nsst iha lista Tier 3, maibe ho limitasaun no preokupasaun barak ne’ebe Timor iha ona, autor hanoin katak, sosio-politikamente no ekonomikamente sensivel ba Governu Timor-Leste atu prevene Timor tun ba Tier 3.
Razaun Fundamental Atu Kombate Krime Ne’e No Rekomendasaun Ruma Relasiona ho argumentu sira autor demonstra iha leten, dalaruma sira ne’e sei diskutivel bazeia ba konsiderasaun barak tuir evidensia ne’ebe parte pro no kontra bele demonstra. Autor konsienti katak ema balun sei mantem nafatin nia pozisaun katak, sem ajudu husi EUA Timor sei nafatin bele moris diak tamba iha osan-rasik ne’ebe mai husi mina eh katak relatoriu hanesan ne’e bele politikamente motivadu, eh karik Timor iha nia soberania absoluta rasik.

Maibe, problema lolos ne’ebe autor hakarak levanta iha ne’e maka relasiona ho valores fundamental ema nian. Autor hakarak emfatiza katak, krime trafiku-umanu sai hanesan ameasa bo’ot ba direitu fundamental ema hotu nian, tamba ida ne’e maka nasaun hothotu, inklui Timor, iha obrigasaun fundamental no prinsipal tebes atu bele kombate hasoru nia.
Tamba krime ne’e ninia gravidadi, ninia natureza ne’ebe desumanu no violentu (fizikamente no psikolojikamente), krime ne’e ekivalenti ho eskravatura moderna. Krime ne’e kobre vitima sira indiskriminativamente hanesan mos ho terrorismu. Nia la konhese labarik ka ema-bo’ot, feto ka mane, jovem ka katuas-ferik no mai husi rasa ka kor oioin. Krime ne’e komete ho modus-operandi oioin. Exemplu ida pratiku liu maka, iha krime ida ne’e, trafikante sira lohi ka bosok, forsa no rapta nia vitima sira atu bele ba servisu iha kondisaun ne’ebe a’at-liu, no dalabarak forsa feto no labarik-feto barak sai hanesan vitima ba esplorasaun sexual no sai hanesan estratejia politika iha konflitu nia laran.

Kontestualmente, seidauk iha dokumentu no dadus barak produzidu ho metodolojia ida diak iha Timor, hodi prova katak krime trafiku-umanu sae makas, nune’e fo indikasaun katak relatoriu Departamentu Estadu EUA nian ida ne’e bele inkonfiavel. Mesmu nune’e ema ne’ebe hanoin hanesan ne’e, liliu sira ne’ebe iha parte autoridadi nasional, presiza haree katak, seidauk iha mos estatistika nasional ida konfiavel no sinkronizadu, ne’ebe publiku bele refere ba, tantu husi Sekretaria Estadu ba Seguransa, PNTL no mos tribunal sira, atu hatudu kredivelmente katak krime ne’e sae-ka-tun iha Timor, nune’e posibilidadi atu relatoriu Departamentu Estadu EUA nian ne’e atu sai los, sei bo’ot mos hela.

Husi sikun seluk, dokumentu balun husi Fundasaun Alola publikadu inisialmente iha 2004 no husi Relatoriu Departamentu Estadu EUA 2014 ne’e rasik hatudu katak, Timor sai ona hanesan fatin orijem no mos destinasaun ba mane, feto no labarik sira ne’ebe sai hanesan vitima ba trabalhu forsadu no mos esplorasaun sexual. Iha dokumentu rua ne’e, mensiona katak Timor-Leste bele sai hanesan nasaun ida ne’ebe nia ema sira sai vitima ba trafiku feto no labarik-feto sira ne’ebe haruka ba India, Siria, Singapura no nasaun sira seluk iha Azia Sudeste no Mediu Oriente ba servidaun domestika.

Trabalhador feto estranjeiru sira mos sai hanesan vitima ba trafiku sexual iha Timor. Sira ne’e identifika barak husi Indonesia, China no Filipina. Iha Fundasaun Alola nia peskiza 2004 estima katak, iha maximu 115 vitima trafikante husi trabalhador sexu feto sira, ho nasionalidadi hanesan Timorense (0), Indonezia (30), Chinese (35), Tailandesa (30), Filipina (20) no Australiana (0). Numeru ne’e obviamente bele tu’un, no mos bele aumenta mesmu dadus ne’e mai husi 2004. Ida ne’e autor observa tamba, sistema seguransa no mekanismu kombate trafiku-umanu no mos krime-organizadu husi 2004 to’o 2014 mesmu iha aumentu barak, maibe seidauk substansialmente efikaz. Exemplu, mesmu iha ona grupu inter-ajensia ne’ebe halibur organizasaun barak atu responde ba ida ne’e, maibe seidauk hatene lolos se’e maka lidera grupu ida ne’e. Exemplu sira seluk tan maka relasiona ho sistema jestaun fronteira ne’ebe fraku, korupsaun ne’ebe a’as, intelijensia ne’ebe fraku, Lei Kontra Trafiku Umanu ne’ebe seidauk aprova to’o agora nsst.
Adisionalmente husi relatoriu Departamentu Estadu ida ne’e, hatudu katak iha ona indikasaun ne’ebe forti katak, labarik mane no mane adultu sira balun husi Mianmar, Kamboja no Tailandia hetan koersaun atu bele servisu iha ro’o peskador husi rai-liur ne’ebe halo hela operasaun iha teritoriu tasi Timor, iha ne’ebe sira infrenta kondisaun konfinamentu, laiha asistensia medika no mos malnutrisaun.

Iha mos alegasaun barak katak, iha ona aktividadi trafiku umanu internalmente, exemplu husi distritu ida ba distritu seluk. Ida ne’ebe barak liu ema hatene hanesan segredu komum maka trafiku labarik feto sira husi Distritu Covalima mai Distritu Dili, liliu ba objetivu esplorasaun sexual no mos servidaun domestika.

Ohin-loron tuir dadus IOM nian konaba situasaun mundu-raiklaran, liu ema juta 20 iha mundu maka infrenta forma ruma husi krime ida ne’e. Ho razaun sira hanesan ne’e hotu maka krime ida ne’e kontra direitus fundamentais ema-moris nian, nune’e sai hanesan impedimentu bo’ot ba dezenvolvimentu umanu no presiza sai mos hanesan batalha foun ba Timor.
Rekomendasaun Ruma Antes fo rekomendasaun ruma, autor individualmente observa katak, relatoriu ida ne’e sai hanesan estratejia politika externa Governu EUA nian ne’ebe adere ba teoria rasionalista tradisional no mos impaktu sosial. Iha ne’ebe EUA fiar katak, ho meius hanesan klasifikasaun ba nasaun ida nia dezempenhu, bele sai hanesan ‘presaun sosial’ ka ‘koersaun sosial’ ida atu influensia nasaun sira ne’e nia politika interna no mos externa. Exemplu iha ne’e, sira bele uza kategoria TIER 2 (Watch list) ne’e hodi halo-moe (shaming) direitamente no indireitamente, skrutiniza no monitoriza de’it politika Governu Timor-Leste nian hodi kombate trafiku-umanu.

Mesmu sansaun husi EUA ba nasaun Tier 3 sira ne’e dalaruma raru, maibe sira mos fiar katak, nasaun barak motivadu husi insentivu sira hanesan fundus ka ajudu sira ba iha area sosial, politika no ekonomika, nune’e wainhira iha ameasa atu bele hapara insentivu sira hanesan ne’e, sira sei halo esforsu liu husi alterasaun ba politika sira nian atu bele prevene (Bearce and Bondanella 2007; Johnston 2001).

Estratejia ne’e, la’os halo de’it husi Estadu ba Estadu, maibe komum halo mos husi organizasaun intergovernamental ba Estadu sira. Exemplu ONU, IMF no Banku Mundial. Estratejia hanesan dalabarak efikaz tebes hodi influensia politika nasaun barak, liliu iha nasaun ne’ebe adota sistema demokratika. Analitikamente tamba sobrevivensia governasaun partidus politiku sira nian depende tebes ba popularidadi politika no aseitasaun sosial iha rai laran no mos husi rai liur ho limitasaun ruma.

Ho razaun sira ne’e, autor lakohi atu sujere katak, ida ne’e maka sai hanesan ona sasukat ba Governu Timor-Leste atu bele hadia nia politika seguransa nasional hodi kombate trafiku-umanu. Nune’e sujere katak, autor mos reserva ninia cetisismo ba relatoriu ida ne’e.

Saida maka importanti maka, Governu Timor-Leste presiza seriamente kombate krime ida ne’e, tamba krime ida ne’e sai hanesan ameasa ba futuru nasaun nian, futuru ema hotu nian no futuru umanidadi nian. Dalaruma, ema balun bele argumenta katak razaun ne’e idealistika liu, maibe ita hotu labele haluhan katak, ho razaun hanesan maka Timor-oan luta atu kaer kuda-talin rasik. Timor la’os luta kontra kolonialismu tamba razaun katak kolonialismu ladiak ba Timor-oan de’it ou katak liberdadi ba moris ne’e Timor-oan nian mesak de’it, maibe tamba razaun fundamental katak kolonialismu sai hanesan ameasa ba dezenvolvimentu umanidadi tomak. Nune’e duni, sai ona hanesan dever prinsipal ita hotu nian atu bele garante katak, ema hotu iha direitu ba moris, no moris ida dignu, livre husi meius esplorasaun no sofrimentu hotu.

Bazeia ba razaun fundamental hanesan ne’e, iha mos rekomendasaun ruma ne’ebe autor hakarak fo ba partes relevantes sira hotu ne’ebe iha linha-oin atu kombate krime ida ne’e, liliu Governu Timor-Leste. Maibe, autor mos fiar katak iha ona rekomendasaun barak ne’ebe parte sira ne’e simu no mos konfesa katak, Governu Timor-Leste halo mos esforsu barak ona. Autor iha ne’e somente hakarak fo de’it rekomendasaun balun ne’ebe autor observa seidauk sai hanesan atensaun no importansia ba ema barak, maibe konfesa mos katak sei iha limitasaun barak tamba adere liu ba konhesimentu autor nian ne’ebe limitadu mos.

Tuir mai, ne’e maka rekomendasaun sira:

Ida: Ba instituisaun, grupu sosiedadi sivil (inklui igreja katolika no grupu relijiozu sira hotu) no ajenti ka individu sira hotu, liliu Governu Timor-Leste, atu bele halakon tiha hanoin ida katak, meius atu kombate krime ida ne’e presiza rekursu finanseiru bo’ot. Iha ne’ebe de’it, prevensaun ba krime ka prevensaun ba krime ida atu sai bo’ot sempre sai fasil no baratu liu duke atu buka kombate krime ida wainhira sai bo’ot liu ona no ho abut ne’ebe klean;

Rua: To’o ohin loron iha Timor, seidauk iha dadus nasional ida ne’ebe instituisaun, grupu sosiedadi sivil (inklui igreja katolika no grupu relijiozu sira hotu) no ajenti ka individu sira hotu, liliu Governu Timor-Leste, bele uza hodi sai hanesan referensia atu bele kombate krime ida ne’e. Iha inter-agency working group ne’ebe existi, grupus sira iha dadus oioin maibe la sinkronizadu. Governu Timor-Leste, presiza tau atensaun ba ida ne’e, presiza kria metodolojia ida atu bele halibur dadus liu husi peskiza ida lolos no kredivel hodi bele hatene to’o iha ne’ebe ona gravidadi krime ida ne’e, se’e maka sai ona vitima ba ida ne’e nsst. Ida ne’e la foka de’it ba krime-trafiku ne’e hanesan elementu estranjeiru nian, maibe foka mos ba dinamiku krime ida ne’e iha rai-laran, liliu iha area sira hanesan Covalima, Maliana no Oecusse ne’ebe vulneravel tebes tamba besik ba iha area fronteira. Ida ne’e atu bele sai referensia hodi identifika estratejia nesesaria hodi kombate krime ne’e realistikamente mesmu ho meius ne’ebe limitadu.

Tolu: Ba ita hotu atu labele hanoin katak, krime ida ne’e sai hanesan krime ida ne’ebe izoladu (an end in itself). Krime trafiku-umanu iha nia dimensaun no interdependensia oioin. Krime ne’e tuir evidensia ne’ebe iha ona, utiliza mos husi grupu terorista sira atu bele buka osan hodi finansia sira nia meta objetivu. Nune’e duni maka koordenasaun atu bele kombate grupu ida ne’e labele sai de’it hanesan responsabilidadi ajensia ka Governu Timor-Leste nian de’it, maibe presiza iha servisu ida integradu ho instituisaun, grupu sosiedadi sivil (inklui igreja katolika no grupu relijiozu sira hotu) no ajenti ka individu sira hotu, liliu Governu Timor-Leste, no ho mos kolaborasaun transgovernamental;

Ha’at: Ita bele kombate krime ida ne’e direitamente no indireitamente. Exemplu la’os ho de’it kooperasaun interajensia ne’ebe forma husi Governu mesak maka bele kombate krime ne’e. Dalabarak, vitima sira sai vulneravel ba krime ne’e tamba falta iha konhesimentu konaba krime ne’e, tamba exijensia no presaun sosio-ekonomiku, oportunidadi ne’ebe ladiak no mos presaun seluk ne’ebe hanesan. Entaun area sira hanesan parseria publiku no polisia iha area prevensaun ba krime ka protesaun komunitaria sai importante tebes. Liu tan, politika iha area edukasaun no ekonomia nasaun nian kuandu diak, bele mos fo solusaun oinsa atu bele prevene sidadaun sira sai vulneravel ba krime hanesan ne’e. Adisionalmente, autor hakarak emfatiza katak, liu husi edukasaun, Governu Timor-Leste presiza kria mekanismu ida atu bele konsiensializa lalaok krime ne’e ba sidadaun tomak, no ida ne’e mos sai hanesan responsabilidadi instituisaun, grupu sosiedadi sivil (inklui igreja katolika no grupu fiar ka relijiozu sira hotu) no ajenti ka individu sira hotu ne’ebe iha konhesimentu konaba krime ida ne’e;

Lima: Autor esklusivamente hakarak foka ba problema korupsaun. Timor ohin loron infrenta problema korupsaun iha fatin barak. Korupsaun sai mos hanesan fator destrutivu ida bo’ot tebes hodi fo dalan ba grupu krime organizadu sira atu penetra seguransa nasional no sai buras, inklui krime-trafiku umanu. Imajina tok karik PNTL maka iha ajenti barak ne’ebe koruptu, inklui nia ajenti intelijensia sira. Ho eventu foin daudaun ne’ebe publiku hotu sasin ba, hatudu katak PNTL presiza hadia buat barak, liliu presiza hamutuk ho Sekretaria Estadu Seguransa hodi prevene ho sansaun ka pena ne’ebe grave ba membru PNTL sira ne’ebe maka involve iha korupsaun. Governu Timor-Leste em partikular, presiza kria mekanismu sansaun ida diferenti entre ema sivil no sira ne’ebe iha pozisaun atu garante seguransa nasional (inklui membru governu, membru parlamentu nasional, defensor publiku, prokurador, juiz, xefi suku/aldeia nsst) mesmu nune’e presiza tau matan makas mos ba sira nia bem-estar (moris-diak). Korupsaun mos akontese la’os de’it tamba ema ida KANTEN, maibe tamba mos exijensia no presaun sosio-ekonomiku sira mos;

Ne’en: Autor fiar liafuan ida ne’ebe Sir Francis Bacon hanesan filozofu Ingles ida ne’ebe argumenta, ‘scientia potentia est—knowledge is power (1597), signifika katak konhesimentu maka poder. Informasaun maka sai hanesan fonte konhesimentu ba ema nian, no wainhira iha konhesimentu barak tamba informasaun barak halo ema ida bele sai forsa liu tan. Teoria hanesan ne’e aplika mos ba ajensia intelijensia ka ajenti intel sira Timor nian. Nune’e duni maka, Governu Timor-Leste presiza kria mekanismu oinsa atu bele fortalese sira nia kapasidadi, profesionaliza sira nia hahalok no kuda dedikasaun ba sira atu servi ba povu no patria ho lolos. Parte intelijensia sai mos hanesan parte ida sentral tebes iha kombate ba krime sira hotu, inklui krime trafiku-umanu, droga, krime falsifikasaun, terrorismu nsst;

Hitu: Importante tebes atu ator no instituisaun sira hotu ne’ebe involve iha kombate trafiku-umanu ne’e atu hatene ho lolos, saida maka krime trafiku-umanu no ninia dimensaun sira. Iha informasaun balun ne’ebe autor simu husi grupu sosiedadi sivil balun, no mos tuir observasaun balun ne’ebe halo autor halo iha enkontru sira relasiona ho trafiku-umanu. Iha ema barak tebes, inklui mos membru governu, membru polisia no membru parlamentu nasional balun no sira seluk ne’ebe ho papel importante maka la kompriende ho didiak krime ida ne’e nia lalaok, nune’e impede sira atu bele fo pareser no buka dalan ne’ebe realistiku iha kontestu Timor nian. Dalaruma, ida ne’e maka impede tebes progresu ba esbosu Lei Kontra Trafiku Umanu ne’ebe halo kedan desde 2009 maibe seidauk hetan aprovasaun to’o ohin loron. Governu Timor-Leste presiza tau matan makas ba iha area hanesan ne’e, dala ida tan, konsiensializasaun ba lalaok krime ida ne’e importante tebes, liliu ba sira ne’ebe iha pozisaun krusial atu bele kombate krime ne’e;

Ualu: Polisia Imigrasaun maka sai hanesan odamatan primeiru ba imigrante sira atu tama mai Timor. Wainhira sira maka fraku, nasaun no sidadaun mos sai vulneravel tebes ba krime ida ne’e. Mesmu ho kapasidade sistema baze-de-dadus ne’ebe diak, maibe funsaun baze-de-dadus ne’ebe sira halo, la sufisienti atu bele identifika ema ida to’o klean. Imigrasaun, liu husi PNTL no Sekretaria Estadu ba Seguransa presiza kria mekanismu integradu ida atu bele iha mos informasaun intelijensia konaba se’e de’it maka mai iha Timor. Menus liu, Polisia Imigrasaun tenki iha mekanismu ida diak atu bele hatene mos ema ida nia rejistu kriminal wainhira nia naran hatama ba baze-de-dadus. Sistema ida ne’e importante tebes iha prevensaun krime nian wainhira Governu Timor-Leste seidauk bele minimiza emisaun visa turista. Sistema ida ne’e presiza aplika ba kontrolu iha aeroportu, fronteira rai-maran no mos iha area maritima;

Sia: Politika liberalizasaun ekonomika hasa’e posibilidadi ba negosiante no nasaun barak atu progresa liu husi koneksaun transnasional, ideas, trabalhador, komersiu no sira seluk tan. Maibe politika hanesan, wainhira la-kuidadu, kria mos kondisaun barak ne’ebe atrai kriminozu sira atu bele halo aktividadi ilisitu husi nasaun ida ba nasaun seluk, inklui iha area trafiku-umanu. Exemplu, ema sira ne’ebe aplika atu mai halo negosiu iha Timor, depois hetan tiha lisensa ba negosiu, halo fali negosiu kriminal ka ilisitu sira. Autor la’os ema ekonomista, nune’e labele fo rekomendasaun barak ba iha area ida ne’e, maibe autor fiar katak, Governu Timor-Leste presiza haree mos ninia vulnerabilidadi ba krime organizadu liu husi area politika-ekonomika ida ne’e;

Sanulu: Bazeia ba dadus barak ne’ebe autor konsege halibur, iha mos evidensia balun ne’ebe hatudu katak, vitima feto barak maka mai ho istoria iha pasadu sira hanesan, vitima ba violensia domestika no abuzu ka violasaun sexual. Krime hanesan ne’e mos barak iha Timor. Nune’e importante atu Governu Timor-Leste fo ninia seriedadi atu kombate duni krime hanesan. Se’e presiza, fo mos pena ida ne’ebe grave ba krime sira hanesan ne’e.
Relasiona ho rekomendasaun sanulu ne’e, Governu Timor-Leste presiza mos:
* Halo revizaun no implementa duni ho lolos lei sira hotu ne’ebe kontra violasaun ba ema vulneravel sira, inklui feto no labarik-feto sira, no asegura katak ator juridiku sira kompriende sira nia papel hodi halo mekanismu protesaun ba ema sira asesivel duni; no
* Hakbi’it ema vulneravel, inklui feto no labarik feto sira, no programa igualdadi jeneru iha nasaun, atu asegura ema sira ne’e iha asesu ba oportunidadi ekonomiku ne’ebe adekuadu, nune’e hasa’e sira nia posibilidadi forsa atu rejeita lia-bosok husi trafikante sira;
Ikus liu, autor espera katak artigu ne’e bele benefisia maluk leitor sira hotu, no hamutuk ita bele kombate krime trafiku-umanu hodi kria moris ida dignu no diak liu, ba futuru ida dignu no diak liu ba ita nia oan no bei-oan sira.

Autor ba Artigu ida ne’e maka uluk sai hanesan Assessor ba Revizaun Setor Seguransa iha UNDP no mos hanesan Assessor ba Prevensaun Konflitu Komunitaria no Asuntu Jeneru, no Assessor ba Komunikasaun Sosial iha Sekretaria Estadu ba Seguransa.
Artigu ida ne’e reprezenta Autor nia opiniaun mesak deit.

Advertisements